Dlaczego tkwimy w tym, co nam nie służy? Psychologiczne mechanizmy utrzymywania schematów

Wiele osób rozpoczyna psychoterapię od słów: „Wiem, że to mi szkodzi, a mimo to w tym tkwię”. Dotyczy to relacji opartych na zależności, pracy przekraczającej granice wytrzymałości, ale też powtarzalnych reakcji, takich jak wycofywanie się z bliskości czy nadmierne dostosowywanie się do innych. Z perspektywy psychologii klinicznej takie zachowanie nie jest przejawem braku silnej woli. Jest efektem działania mechanizmów, które podtrzymują utrwalone wzorce poznawczo-emocjonalne, nazywane w psychoterapii schematami. Czym są schematy, jakie procesy je utrwalają i po czym rozpoznać, że kierują one naszymi decyzjami? Przeczytaj!

Czym są wczesne nieadaptacyjne schematy?

Pojęcie wczesnych nieadaptacyjnych schematów (ang. early maladaptive schemas) wprowadził Jeffrey Young, twórca terapii schematów [1]. Schemat to szeroki, trwały wzorzec obejmujący przekonania, emocje, wspomnienia i doznania cielesne, dotyczący siebie oraz relacji z innymi. Kształtuje się głównie w dzieciństwie oraz adolescencji, a w dorosłości jest odtwarzany w różnych kontekstach. Według modelu Younga schematy powstają, gdy nie zostają adekwatnie zaspokojone podstawowe potrzeby emocjonalne: bezpieczne przywiązanie, autonomia, poczucie kompetencji, swoboda wyrażania potrzeb oraz emocji, spontaniczność czy realistyczne granice. Young wyróżnił 18 schematów pogrupowanych w pięć domen. Oto kilka z nich:

• schemat porzucenia/niestabilności – przekonanie, że bliskie osoby odejdą lub będą nieprzewidywalne (domena: rozłączenie i odrzucenie),
• schemat wadliwości/wstydu – poczucie bycia gorszym, niewystarczającym lub niegodnym miłości (domena: rozłączenie i odrzucenie),
• schemat podporządkowania – rezygnowanie z własnych potrzeb, by uniknąć konfliktu lub odrzucenia (domena: ukierunkowanie na innych),
• schemat nieufności/skrzywdzenia – oczekiwanie, że inni zranią, wykorzystają lub oszukają (domena: rozłączenie i odrzucenie).

Ważne jest to, że schemat pierwotnie pełnił funkcję adaptacyjną. Pomagał dziecku przewidywać zachowania opiekunów i dostosować się do warunków, na które nie miało wpływu. Problem pojawia się wtedy, gdy ten sam wzorzec jest stosowany w dorosłym życiu, w sytuacjach, do których już nie przystaje.

Dlaczego to, co znane, wydaje się bezpieczniejsze?

Psychika człowieka jest nastawiona przede wszystkim na przewidywalność, a dopiero w drugiej kolejności na dobrostan. To, co znane, nawet jeśli bolesne, nie wymaga mobilizacji: wiemy, jak się zachować, czego się spodziewać i jak przetrwać trudny moment. Nowa sytuacja tego oparcia nie daje. Brak możliwości przewidzenia, co się wydarzy, uruchamia czujność, napięcie i lęk. Dla wielu osób ten stan jest trudniejszy do zniesienia niż znany dyskomfort. Tę tendencję wzmacnia kilka czynników.

• Przewidywalność daje poczucie kontroli – znając przebieg zdarzeń, możemy się do nich przygotować, nawet jeśli są przykre. Zmiana odbiera to poczucie, zanim przyniesie cokolwiek w zamian.
• Strata jest odczuwana silniej niż zysk – myśląc o zmianie, łatwiej wyobrazić sobie to, co stracimy – relację, stabilność, pozycję – niż to, co możemy zyskać.
• Znajomość jest mylona z bezpieczeństwem – wzorzec przeżywany od dzieciństwa jest odbierany jako „normalny”. Sytuacja pozbawiona znanego napięcia może paradoksalnie budzić niepokój, bo nie wiadomo, jak się w niej odnaleźć.
• Pozostanie nie wymaga decyzji – zmiana oznacza aktywny wybór i odpowiedzialność za jego skutki. Trwanie przy obecnym stanie rzeczy rzadko jest przeżywane jako decyzja, choć w praktyce nią jest.

W praktyce oznacza to, że tzw. strefa komfortu jest często strefą znajomości. Pozostajemy w niej nie dlatego, że jest nam dobrze, ale dlatego, że wiemy, czego się spodziewać.

W jaki sposób radzenie sobie ze schematem go utrwala?

W terapii schematów wyróżnia się trzy podstawowe style radzenia sobie (ang. coping styles). Są to strategie, które w krótkim terminie zmniejszają napięcie, ale w dłuższej perspektywie podtrzymują schemat.

1. Poddanie się schematowi (ang. schema surrender)

Osoba zachowuje się tak, jakby schemat był prawdziwy i nieświadomie wybiera sytuacje, które go potwierdzają. Przykład: osoba ze schematem podporządkowania wchodzi w relacje z partnerami dominującymi, a potem doświadcza tego samego poczucia bezsilności, które zna z domu rodzinnego.

2. Unikanie schematu (ang. schema avoidance)

Osoba omija sytuacje, myśli i emocje, które mogłyby aktywować schemat. Może to przybierać formę unikania bliskich relacji, odkładania ważnych decyzji, nadmiernej pracy, ale też używania substancji psychoaktywnych. Unikanie ogranicza ból, lecz jednocześnie uniemożliwia doświadczenie korygujące, czyli przekonanie się, że sytuacja może potoczyć się inaczej.

3. Nadmierna kompensacja (ang. schema overcompensation)

Osoba zachowuje się w sposób przeciwny do treści schematu, często w przesadnej formie. Osoba ze schematem wadliwości może prezentować perfekcjonizm i potrzebę stałej kontroli, a osoba ze schematem podporządkowania – reagować nadmierną konfrontacją. Kompensacja daje poczucie siły, ale nie zmienia przekonania źródłowego, a często prowokuje reakcje otoczenia, które schemat potwierdzają.

Ta sama osoba może stosować różne style w zależności od kontekstu. W ujęciu Younga to właśnie style radzenia sobie, a nie sam schemat, są bezpośrednim źródłem wielu problemów w funkcjonowaniu.

Psychologiczne mechanizmy utrzymywania schematów – dlaczego powielamy stare wzorce?

Schemat podtrzymują dwa rodzaje procesów: te, które zniekształcają odbiór sytuacji, i te, które sprawiają, że trwanie w znanym wzorcu przynosi doraźną ulgę. Większość z nich działa automatycznie, dlatego samo „przemyślenie sprawy” rzadko wystarcza.

• Efekt potwierdzenia – zauważamy i zapamiętujemy to, co zgadza się ze schematem, a pomijamy to, co mu przeczy. Jedna krytyczna uwaga waży więcej niż kilka pochwał.
• Autoweryfikacja – dążymy do potwierdzenia swojego obrazu siebie, nawet negatywnego [2]. Wybieramy więc osoby i środowiska, które ten obraz podtrzymują.
• Dysonans poznawczy – gdy zachowanie przeczy przekonaniom, łatwiej zmienić jego interpretację niż samo zachowanie [3]: „nie jest aż tak źle”, „wszędzie jest podobnie”.
• Efekt utopionych kosztów – o pozostaniu decydują poniesione koszty, a nie przewidywane skutki: „zainwestowałem w to tyle lat”.
• Wzmocnienie negatywne – unikanie trudnej sytuacji daje natychmiastową ulgę, która utrwala unikanie. Koszty pojawiają się później.
• Wtórne korzyści – niekorzystna sytuacja może zaspokajać ważne potrzeby: zapewniać uwagę, zwalniać z odpowiedzialności, dawać poczucie racji.
• Wyuczona bezradność – po doświadczeniach braku wpływu przestajemy podejmować próby zmiany, nawet gdy pojawiają się realne możliwości [4].
• Przymus powtarzania – nieświadomie odtwarzamy dawne, bolesne scenariusze relacyjne, jakby próbując je wreszcie „domknąć”.

Jak wygląda praca ze schematami w psychoterapii?

Praca nad schematami obejmuje zwykle kilka obszarów, które w terapii realizuje się równolegle lub etapami.

1. Psychoedukacja i konceptualizacja: identyfikacja schematów, ich źródeł oraz stylów radzenia sobie.
2. Techniki poznawcze: analiza dowodów za schematem i przeciw niemu, praca ze zniekształceniami poznawczymi, tworzenie tzw. kart radzenia sobie (ang. flashcards).
3. Techniki doświadczeniowe: praca z wyobrażeniami (ang. imagery rescripting), dialogi na krzesłach, praca z trybami. Ich celem jest zmiana na poziomie emocjonalnym, nie tylko intelektualnym.
4. Przełamywanie wzorców behawioralnych: stopniowe wprowadzanie zachowań niezgodnych ze schematem i obserwowanie ich skutków.
5. Relacja terapeutyczna: w terapii schematów wykorzystuje się tzw. ograniczone powtórne rodzicielstwo (ang. limited reparenting), czyli częściowe zaspokajanie w relacji z terapeutą potrzeb, które w przeszłości pozostały niezaspokojone.

Ponieważ wiele schematów powstało i jest odtwarzanych w relacjach, szczególnie istotna jest praca nad sposobem nawiązywania i utrzymywania bliskości. Więcej o psychoterapii budowania relacji przeczytasz na naszej stronie. Warto zaznaczyć, że obok terapii schematów wsparcie w pracy z utrwalonymi wzorcami wykazują też m.in. terapia poznawczo-behawioralna, terapia psychodynamiczna i terapia skoncentrowana na emocjach. Wybór podejścia zależy od rodzaju trudności, ich nasilenia oraz preferencji osoby zgłaszającej się na terapię.

Tkwienie w schematach, które nam nie służą, nie wynika z braku silnej woli. Często jest wynikiem utrwalonych sposobów myślenia i reagowania, które niegdyś pomagały nam radzić sobie z trudnymi doświadczeniami, ale z czasem zaczęły ograniczać nasze funkcjonowanie. Rozpoznanie tych mechanizmów to dobry krok do zmiany i zrozumienia własnych potrzeb. Jeśli zauważasz, że w Twoim życiu powtarzają się te same trudności, psychoterapia może pomóc Ci przyjrzeć się ich źródłom i stopniowo wypracować wspierające wzorce zachowania.

FAQ

Źródła

[1] Young, J. E., Klosko, J. S., Weishaar, M. E. (2014). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. (Wyd. oryg. 2003: Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York: Guilford Press).

[2] Swann, W. B., Jr. (1983). Self-verification: Bringing social reality into harmony with the self. W: J. Suls, A. G. Greenwald (red.), Psychological Perspectives on the Self (t. 2, s. 33-66). Hillsdale, NJ: Erlbaum.

[3] Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford, CA: Stanford University Press.

[4] Maier, S. F., Seligman, M. E. P. (2016). Learned helplessness at fifty: Insights from neuroscience. Psychological Review, 123(4), 349-367.