Obrony narcystyczne. Co chroni człowieka, który nie może sobie pozwolić na słabość?

Za potrzebą podziwu, przekonaniem o własnej wyjątkowości czy trudnością w przyjmowaniu krytyki może kryć się znacznie bardziej złożone doświadczenie niż zwykła pewność siebie. W perspektywie psychodynamicznej obrony narcystyczne pomagają chronić poczucie własnej wartości przed wstydem, zależnością i doświadczeniem własnych ograniczeń. Ich cena bywa jednak wysoka, szczególnie w relacjach z ludźmi.

Kiedy poczucie własnej wartości staje się zagrożone

Potrzeba uznania, satysfakcja z osiągnięć czy pragnienie bycia ważnym dla innych należą do zwyczajnych ludzkich doświadczeń. Trudności pojawiają się wtedy, gdy poczucie własnej wartości staje się nadmiernie zależne od potwierdzenia z zewnątrz, a sytuacje, które zagrażają pozytywnemu obrazowi siebie, wywołują nieproporcjonalnie silne reakcje. Dla jednej osoby może to oznaczać gwałtowny gniew po otrzymaniu krytycznej uwagi. Dla innej wycofanie się z relacji, w której przestała czuć się wystarczająco ważna. Ktoś inny będzie za wszelką cenę podtrzymywał obraz osoby niezależnej, kompetentnej i odpornej, nawet gdy w rzeczywistości doświadcza niepewności, samotności lub silnego lęku przed oceną.

W podejściu psychodynamicznym istotne jest zarówno to, co człowiek robi, ale także to, przed jakim doświadczeniem psychicznym dane zachowanie może go chronić. Obrony narcystyczne można rozumieć jako sposoby regulowania poczucia własnej wartości i odsuwania od świadomości uczuć, które zagrażają spójności obrazu siebie. Szczególne znaczenie mogą mieć wstyd, zazdrość, poczucie niższości, bezradność i zależność od innych. Nie oznacza to, że za każdą manifestacją pewności siebie kryje się ukryta niepewność. Takie wyjaśnienie byłoby równie uproszczone jak utożsamianie narcyzmu z arogancją. Chodzi raczej o sytuacje, w których określony sposób przeżywania siebie staje się sztywny, a utrzymanie pozytywnego obrazu własnej osoby wymaga uruchamiania obron, które utrudniają kontakt z własnymi uczuciami i z rzeczywistością relacji.

Obrony narcystyczne, cechy osobowości i zaburzenie osobowości to trzy różne kwestie

W rozmowach o narcyzmie często używa się zamiennie określeń, które w psychologii klinicznej i psychoterapii mają różne znaczenia. Ich rozróżnienie jest ważne nie tylko ze względów diagnostycznych, lecz także po to, by nie traktować każdego przejawu koncentracji na sobie jako oznaki zaburzenia.

• Obrony narcystyczne to sposoby radzenia sobie z doświadczeniami zagrażającymi poczuciu własnej wartości. Mogą obejmować idealizację, dewaluację, fantazje wielkościowe czy zaprzeczanie własnym ograniczeniom. Nie stanowią samodzielnej diagnozy. Mogą pojawiać się u osób o różnej organizacji osobowości, a także w sytuacjach szczególnie obciążających emocjonalnie.
• Cechy narcystyczne odnoszą się natomiast do względnie trwałych tendencji w przeżywaniu siebie i innych. Należą do nich między innymi potrzeba uznania, poczucie wyjątkowości, silna wrażliwość na ocenę czy skłonność do rywalizacji o status. Ich nasilenie jest różne, a obecność niektórych takich cech nie oznacza automatycznie zaburzenia. Pewność siebie, ambicja czy potrzeba docenienia same w sobie nie są objawami patologii.
• Narcystyczne zaburzenie osobowości to rozpoznanie kliniczne, które wymaga znacznie szerszej oceny. Nie wystarczy stwierdzić, że ktoś źle znosi krytykę, oczekuje uznania albo czasem zachowuje się egocentrycznie. Znaczenie ma utrwalony sposób funkcjonowania, obejmujący między innymi obraz siebie, regulację samooceny, relacje interpersonalne oraz zdolność uwzględniania perspektywy innych. Istotne są również nasilenie trudności i ich wpływ na życie człowieka.

Kliniczny obraz nie zawsze odpowiada jednak stereotypowi osoby demonstracyjnie wyniosłej. Niektórzy pacjenci wyraźniej ujawniają wrażliwość na odrzucenie, poczucie upokorzenia czy skłonność do wycofywania się po doświadczeniu porażki.

W tym miejscu potrzebne jest jeszcze jedno rozróżnienie. W diagnozie psychodynamicznej mówi się o narcystycznej organizacji osobowości. To pojęciu odnosi się do szerszego sposobu organizowania doświadczenia siebie i innych, dominujących konfliktów oraz stosowanych obron. Nie jest ono prostym odpowiednikiem formalnej diagnozy narcystycznego zaburzenia osobowości.

Rozróżnienia te chronią przed pochopnym etykietowaniem. Pozwalają również dostrzec, że obrony nie definiują całego człowieka. Są częścią jego funkcjonowania, a nie kompletnym opisem jego osobowości.

Co na ten temat mówi podejście psychodynamiczne?

Nancy McWilliams opisuje narcystyczne funkcjonowanie, zwracając uwagę na szczególną rolę wstydu, zazdrości, idealizacji i dewaluacji. Podkreśla znaczenie tego, w jaki sposób człowiek doświadcza własnej wartości oraz jak wykorzystuje relacje z innymi do jej podtrzymywania. W takim ujęciu nie chodzi wyłącznie o przekonanie o własnej wyjątkowości. Ważniejszy może być sposób organizowania doświadczenia siebie i innych, który pozwala zachować względnie stabilny obraz siebie mimo sytuacji wywołujących poczucie niższości, zależności lub porażki.

Ważnym punktem odniesienia jest też teoria Otto Kernberga. W jego koncepcji patologia narcystyczna wiąże się między innymi z wielkościowym obrazem siebie, idealizacją, dewaluacją i omnipotencją. Mechanizmy te mogą współdziałać, podtrzymując przekonanie o własnej wyjątkowości i chroniąc przed bolesnymi uczuciami związanymi z zależnością czy ograniczeniami.

Inną perspektywę proponuje Heinz Kohut, twórca psychologii self. W jego teorii kluczowe znaczenie ma rozwój zdolności do utrzymywania spójnego poczucia siebie i regulowania własnej wartości. Potrzeba podziwu czy szczególnej uwagi może pełnić funkcję regulacyjną, a brak oczekiwanej odpowiedzi ze strony innych prowadzić do silnego poczucia zranienia.

Kernberg i Kohut różnią się w wyjaśnianiu źródeł patologii narcystycznej oraz w rozumieniu procesu terapeutycznego. Obaj jednak pomagają dostrzec, że zachowania odbierane jako wyniosłe, roszczeniowe czy lekceważące mogą mieć złożone znaczenie psychiczne. Rozumienie ich funkcji nie oznacza usprawiedliwiania krzywdzenia innych.

Idealizacja i dewaluacja: od zachwytu do rozczarowania

Jednym z najlepiej rozpoznawalnych sposobów ochrony narcystycznego poczucia własnej wartości jest idealizacja, której może towarzyszyć dewaluacja. Na początku relacji druga osoba bywa postrzegana jako wyjątkowa: inteligentna, inspirująca, kompetentna, zdolna do zrozumienia tego, czego inni nie potrafili dostrzec. Bliskość z nią może przynosić poczucie szczególnej wartości. Problem pojawia się wtedy, gdy obraz drugiej osoby nie wytrzymuje konfrontacji z rzeczywistością. Partner, przyjaciel, przełożony czy terapeuta okazuje się mieć własne potrzeby, popełnia błędy, nie spełnia oczekiwań albo stawia granice. To, co wcześniej budziło podziw, może nagle stać się powodem pogardy. Kompetentny przełożony okazuje się nieudolny, wspierający partner – egoistyczny, a ceniony terapeuta – niekompetentny.

Dewaluacja może przywracać poczucie przewagi i zmniejszać bolesność rozczarowania. Jeśli druga osoba zostanie uznana za niewiele wartą, jej opinia przestaje tak bardzo zagrażać samoocenie. Łatwiej również oddalić od siebie doświadczenie zależności: skoro ktoś nie jest już ważny, nie trzeba mierzyć się z tym, jak wiele znaczyła jego obecność.

Nie każda zmiana oceny drugiego człowieka jest jednak przejawem obrony narcystycznej. Ludzie rzeczywiście zawodzą, relacje mogą okazać się niebezpieczne, a krytyczna ocena bywa uzasadniona. O funkcji obronnej więcej mówi powtarzalność procesu, jego gwałtowność i trudność w jednoczesnym dostrzeganiu zalet oraz ograniczeń drugiej osoby.

Wielkościowość i omnipotencja: potrzeba bycia ponad ograniczeniami

Inną formą obrony jest wielkościowość: jawna lub skryta. Może przyjmować postać przekonania o własnej wyjątkowej inteligencji, szczególnych kompetencjach, nieprzeciętnym potencjale albo prawie do szczególnego traktowania. Czasem towarzyszą jej rozbudowane fantazje o przyszłym sukcesie, uznaniu czy wpływie. Z wielkościowością wiąże się omnipotencja, czyli poczucie, że można zachować kontrolę nad sytuacją, ludźmi i własnym losem w stopniu wykraczającym poza realne możliwości. Przyznanie się do niewiedzy, poproszenie o pomoc czy uznanie błędu może wtedy oznaczać coś więcej niż zwykłą trudność. Może naruszać obraz siebie jako osoby, która powinna radzić sobie samodzielnie i nie potrzebować innych.

W codziennym życiu takie funkcjonowanie nie zawsze wygląda spektakularnie. Osoba może nie chwalić się osiągnięciami, a mimo to wewnętrznie przeżywać zwyczajną pomyłkę jako kompromitację. Może być niezwykle wymagająca wobec siebie, długo przygotowywać się do zadań i unikać sytuacji, w których nie ma gwarancji sukcesu. Z zewnątrz widać ambicję i profesjonalizm, a wewnątrz może dominować przekonanie, że bycie przeciętnym oznacza bycie nikim. Wielkościowość nie musi zatem oznaczać głośnego manifestowania własnej wyższości. Niekiedy przyjmuje formę milczącego przekonania, że nikt nie rozumie człowieka tak dobrze jak on sam albo że zwyczajne reguły nie powinny go obowiązywać. W obu przypadkach trudność dotyczy tolerowania ograniczeń, które są nieodłączną częścią ludzkiego życia.

Wstyd, zazdrość i trudność w przyjmowaniu krytyki

W psychodynamicznym rozumieniu wstyd zajmuje szczególne miejsce w narcystycznym funkcjonowaniu. Różni się od poczucia winy: poczucie winy odnosi się przede wszystkim do tego, co zrobiłem, natomiast wstyd może obejmować całe doświadczenie tego, kim jestem. Nie chodzi już o przekonanie „popełniłem błąd”, ale o bolesne poczucie „jestem gorszy”, „jestem niewystarczający” lub „ktoś właśnie zobaczył, jaki naprawdę jestem”. Krytyczna uwaga, odmowa, pominięcie przy awansie czy sukces innej osoby mogą wówczas uruchamiać reakcję znacznie silniejszą, niż wynikałoby to z samego zdarzenia. Człowiek może odpowiadać gniewem, atakiem, lekceważeniem albo próbą zdyskredytowania osoby, która stała się źródłem bolesnego doświadczenia. Może również wycofywać się, przeżywać upokorzenie i długo rozpamiętywać sytuację.

Zazdrość także nie musi być przeżywana wprost. Sukces innej osoby może budzić podziw, ale jednocześnie boleśnie przypominać o własnych niezrealizowanych pragnieniach lub ograniczeniach. Dewaluacja osiągnięć rywala np. przypisywanie ich szczęściu, znajomościom czy nieuczciwości, może chronić przed uznaniem, że ktoś inny rzeczywiście coś potrafi, a jego powodzenie nie odbiera wartości nam samym.

Istotne jest rozróżnienie między samym doświadczeniem wstydu czy zazdrości a obronnym sposobem radzenia sobie z nimi. Uczucia te są powszechne. Trudności zaczynają się wtedy, gdy nie można ich rozpoznać, pomieścić ani przepracować bez natychmiastowego przywracania sobie przewagi lub podważania wartości innych ludzi.

Projekcja i zaprzeczanie: kiedy trudno zobaczyć własny udział

Wśród obron związanych z narcystycznym funkcjonowaniem mogą pojawiać się również projekcja i zaprzeczanie. Projekcja polega na przypisywaniu innym uczuć, intencji lub cech, których człowiek nie potrafi rozpoznać albo zaakceptować u siebie. Osoba, która sama rywalizuje, może być przekonana, że wszyscy wokół chcą ją pokonać. Ktoś, kto odczuwa silną zazdrość, może widzieć zazdrość przede wszystkim w zachowaniu innych.

Zaprzeczanie pomaga natomiast odsunąć od świadomości informacje zagrażające określonemu obrazowi siebie. Człowiek może pomniejszać znaczenie własnego zachowania, nie dostrzegać jego konsekwencji albo uznawać, że krytyka nie ma żadnych podstaw. Czasem łatwiej mu utrzymać przekonanie o własnej uczciwości niż przyjąć, że w konkretnej sytuacji postąpił niesprawiedliwie.

Warto pamiętać, że mechanizmy te nie są zarezerwowane dla narcyzmu. Projekcja, zaprzeczanie, idealizacja czy dewaluacja mogą występować w różnych sposobach organizacji osobowości i w odmiennych sytuacjach. Ich znaczenie kliniczne zależy od funkcji, jaką pełnią, stopnia sztywności oraz wpływu na relacje i zdolność do autorefleksji.

Relacja jako miejsce, w którym ujawniają się obrony

Obrony narcystyczne szczególnie wyraźnie ujawniają się w relacjach, ponieważ właśnie tam poczucie własnej wartości jest nieustannie konfrontowane z odrębnością drugiego człowieka. Inni nie zawsze podziwiają, rozumieją i potwierdzają nas tak, jak tego potrzebujemy. Mogą odmówić, nie zgodzić się, postawić granicę lub skierować uwagę gdzie indziej.

W bliskich relacjach może to prowadzić do trudnej do uchwycenia sprzeczności. Człowiek potrzebuje drugiej osoby, ale jednocześnie może doświadczać tej potrzeby jako zagrożenia. Zależność oznacza bowiem, że ktoś inny ma znaczenie, a więc również możliwość rozczarowania, odmowy czy zranienia. Ochrona przed takim doświadczeniem może przybierać formę dystansu, kontroli, rywalizacji lub podważania znaczenia relacji.

Otoczenie może odczuwać presję, aby nieustannie potwierdzać wartość danej osoby, unikać tematów prowadzących do konfliktu albo ostrożnie dobierać każde słowo. Innym razem pojawia się irytacja, bezradność lub poczucie, że niezależnie od tego, co się zrobi, reakcja drugiej strony będzie niewystarczająca.

Takie doświadczenia nie stanowią same w sobie dowodu na narcystyczną organizację osobowości. Mogą jednak być ważnym materiałem do rozumienia relacyjnego sposobu funkcjonowania, zwłaszcza jeśli podobne sytuacje regularnie powtarzają się w różnych związkach i środowiskach.

Co obrony narcystyczne oznaczają w psychoterapii?

W psychoterapii rozpoznanie obron nie polega na wyliczeniu zachowań, które pasują do określonej kategorii. Istotniejsze jest stopniowe rozumienie ich indywidualnej funkcji.

Co staje się dla pacjenta nie do zniesienia, gdy popełnia błąd? Jak przeżywa sytuację, w której terapeuta nie zgadza się z jego oceną? Co dzieje się, kiedy nie otrzymuje oczekiwanej uwagi? Jakie znaczenie ma dla niego proszenie o pomoc, zależność czy przyznanie się do niewiedzy?

Nancy McWilliams podkreśla znaczenie rozumienia osobowości w kontekście całego doświadczenia człowieka, a nie wyłącznie przez pryzmat objawów. W pracy z osobą o narcystycznym sposobie funkcjonowania ważne jest dostrzeganie wrażliwości na wstyd, potrzeb związanych z poczuciem własnej wartości oraz sposobów przeżywania relacji. Nadmiernie konfrontacyjna interpretacja może zostać odebrana jako upokorzenie i doprowadzić do nasilenia obron. Z kolei bezkrytyczne potwierdzanie obrazu siebie pacjenta może utrwalać trudności, zamiast pomagać mu je rozumieć.

W podejściu Kohuta ważne miejsce zajmuje empatyczne rozumienie subiektywnego doświadczenia pacjenta i tego, jak reaguje on na poczucie niezrozumienia. W podejściu Kernberga większy nacisk kładzie się między innymi na rozpoznawanie sprzecznych reprezentacji siebie i innych oraz analizowanie ich w relacji terapeutycznej. Są to odmienne perspektywy teoretyczne, które nie powinny być sprowadzane do jednego modelu, choć obie podkreślają znaczenie relacji terapeutycznej.

Celem nie jest odebranie człowiekowi poczucia własnej wartości ani zdemaskowanie go jako osoby, która jedynie udaje pewność siebie. Chodzi raczej o zwiększanie zdolności do przeżywania własnych ograniczeń bez rozpadu pozytywnego obrazu siebie, do przyjmowania informacji zwrotnej bez natychmiastowego ataku lub wycofania oraz do utrzymywania relacji, w których druga osoba nie musi być ani idealna, ani bezwartościowa.

Zmiana oznacza w tym ujęciu rozwijanie większej swobody psychicznej. Człowiek może stopniowo odkrywać, że nie musi być najlepszy, aby mieć wartość; że zależność nie musi oznaczać utraty autonomii; że błąd nie przekreśla kompetencji, a cudzy sukces nie stanowi osobistej porażki.

Między ochroną a kosztem

Obrony narcystyczne nie są po prostu oznaką próżności czy złej woli. Mogą pomagać człowiekowi utrzymać względną stabilność psychiczną, szczególnie wtedy, gdy bezpośrednie doświadczenie wstydu, zależności lub bezradności jest trudne do zniesienia. Ich problematyczność ujawnia się wtedy, gdy ochrona staje się sztywna i zaczyna ograniczać zdolność do uczenia się, przeżywania ambiwalencji i tworzenia wzajemnych relacji.

Nie każda osoba korzystająca z takich obron ma narcystyczne zaburzenie osobowości. I odwrotnie: rozumienie zaburzenia osobowości wymaga czegoś więcej niż rozpoznania kilku charakterystycznych mechanizmów. Potrzebna jest ocena całego sposobu funkcjonowania, uwzględniająca jego trwałość, nasilenie, kontekst i konsekwencje.

Być może jednym z ważniejszych pytań, jakie można postawić w odniesieniu do narcystycznego funkcjonowania, nie jest pytanie o to, jak bardzo ktoś jest przekonany o własnej wyjątkowości. Ważniejsze może być to, co dzieje się z jego poczuciem własnej wartości w chwili, gdy wyjątkowość przestaje być potwierdzana.

Właśnie wtedy można czasem dostrzec, jak wiele wysiłku wymaga utrzymanie określonego obrazu siebie i jak trudno pozwolić sobie na doświadczenia, które nie mieszczą się w jego ramach. Rozumienie tej trudności nie oznacza rezygnacji z odpowiedzialności za własne zachowanie. Otwiera jednak możliwość spojrzenia na obrony nie tylko jak na przeszkodę, lecz także jak na informację o tym, co w psychice człowieka pozostaje szczególnie wrażliwe.